Giờ là con đưa mẹ đi

Mười năm trước, một người phụ nữ Hà Nội dẫn đứa con trai lên cấp ba vào một studio nhỏ trong phố. Thằng bé mười lăm tuổi đứng không biết để tay đâu, mẹ nó sửa cổ áo, sửa lại cái thẻ học sinh lủng lẳng trước ngực, rồi lùi ra một bước bảo: "Được rồi đấy, đứng yên cho cô chụp." Mười năm sau, cách đó hơn một nghìn cây số, ở một studio khác của Sài Gòn — lần này rộng hơn, sáng hơn, nhưng vẫn có một người phụ nữ ngồi giữa. Khác ở chỗ: lần này người sửa cổ áo cho mẹ, người bảo mẹ nghiêng đầu qua phải một chút, người kiểm tra ảnh trên máy — là thằng bé năm đó. Nó tên Đức Anh. Nó làm KOC ở Sài Gòn, kiếm sống bằng việc đứng trước ống kính. Nhưng hôm nay, nó đón mẹ vào.

Đức Anh là con một. Sinh ra ở Hà Nội, lớn lên ở Hà Nội, đi học ở Hà Nội — cho đến năm mười tám tuổi thì vào Sài Gòn học đại học. Rồi ở luôn. Bảy năm nay. Đi về thăm nhà mỗi năm hai đến ba lần, Tết là chắc chắn, hè có khi, cuối năm tùy lịch chạy job.

Mẹ Đức Anh năm nay đã ngoài sáu mươi. Tóc đen, cắt ngắn, chưa bao giờ nhuộm. Ở nhà hay mặc áo len mỏng mùa thu, áo len dày mùa đông — Hà Nội bốn mùa rõ rệt, mẹ phân biệt tủ đồ theo tháng. Đi đám cưới mới bận áo dài. Mẹ nói chuyện giọng Hà Nội nhẹ, phát âm tròn, thỉnh thoảng kéo dài vần cuối câu.

Hồi nhỏ mẹ hay dẫn đi chụp ảnh vào những dịp quan trọng — sinh nhật bảy tuổi, thi đỗ lớp chọn, tốt nghiệp lớp chín, tốt nghiệp cấp ba. Mỗi lần chụp mẹ đứng sau nhắc: "Cười lên. Không được đứng khép vai." Ảnh chụp xong mẹ đem in lớn, lồng khung, treo ở phòng khách — không phải chỗ nào cũng được, phải chỗ ai bước vào cửa là thấy.

Mười năm trước — năm Đức Anh học lớp mười — mẹ dẫn đi chụp bộ ảnh kỷ niệm "lên cấp ba". Thằng bé hồi đó ốm, tóc cắt ngắn, đeo thẻ học sinh còn mới, mặc áo hoodie, đứng trơ trước máy ảnh không biết làm gì. Người chụp bảo: "Đứng thẳng. Tay bỏ trong túi. Cười nhẹ." Đức Anh cười nhẹ. Mẹ đứng sau. Cái bóng của mẹ hắt lên một bên tường studio.

Bộ ảnh đó giờ vẫn ở trong nhà — nhà ở Hà Nội, chỗ mẹ vẫn ở. Treo ở một góc trang trọng nhất của phòng khách. Ai đến chơi cũng hay đứng lại nhìn. Mẹ hay kể: "Ngày đó nó gầy. Tóc dựng lên đầy đầu. Nhìn mặt ngơ lắm."

Đức Anh lớn lên. Vào Sài Gòn. Học đại học. Ra trường. Làm truyền thông một thời gian rồi rẽ sang làm KOC. Nghề của Đức Anh bây giờ là đứng trước ống kính. Một ngày thằng bé chụp năm, bảy bộ ảnh — đủ kiểu: quảng cáo nước hoa, giới thiệu quần áo, lên hình thử mỹ phẩm, review quán cà phê mới. Máy quay nào cũng biết đi. Dáng gì cũng tạo được. Cười theo kiểu nào cũng có.

Nhưng ảnh với mẹ thì khác.

Xa nhà, Đức Anh chụp mẹ nhiều hơn hồi ở chung. Mỗi lần về Hà Nội là một lần lôi máy ra. Mẹ đi chợ — chụp. Mẹ cắm hoa — chụp. Mẹ ngồi pha trà buổi sáng — chụp. Tết mẹ gói bánh chưng — chụp cả chiều. Sau này có tiền, mỗi năm Đức Anh bay mẹ vào Sài Gòn ở với con một-hai tuần. Những lần đó đều đưa mẹ đến studio. Mẹ ban đầu không chịu: "Có gì mà chụp. Mẹ già rồi, chụp ai xem." Đức Anh cười: "Con xem. Con xem mỗi ngày."

Mẹ vẫn mắng. Nhưng mẹ vẫn đi.

Về nhà — cả nhà ở Hà Nội và nhà thuê của Đức Anh ở Sài Gòn — ảnh được in, lồng khung, treo. Phòng khách hai nơi đều có một mảng tường chỉ treo ảnh mẹ. Ảnh mẹ cười. Ảnh mẹ bên cành đào. Ảnh mẹ cầm tách trà. Ảnh mẹ cắm hoa. Ảnh mẹ với Đức Anh. Mẹ hay mắng: "Chụp gì nhiều thế, dán đầy tường, ai đến nhà cũng cười đấy." Nhưng nhiều bữa vẫn thấy mẹ ngồi ghế sofa, nhìn một bức ảnh nào đó trên tường, im lặng hồi lâu, rồi nói với con — hay nói với chính mình không ai biết: "Sẽ quên mất tuổi trẻ của mình bằng hồi đó."

Mỗi bức ảnh mẹ vẫn là một cái cớ để hai mẹ con ngồi kể chuyện. Bức này mẹ mặc áo đỏ năm nào? Hồi đó mẹ đi đám cưới ai? Tấm này mẹ ngồi ở đâu? Cái ghế này của bà ngoại à? Đức Anh ngồi nghe. Mẹ kể. Có khi nửa đêm hai mẹ con — dù đang cách nhau một nghìn bảy trăm cây số — vẫn video call xem ảnh cũ trên điện thoại, xem cho tới lúc một trong hai ngủ gục.

Tháng rồi Đức Anh gọi cho mẹ: "Mẹ ơi, vào Sài Gòn một chuyến với con. Mình đi chụp lại một bộ. Kỷ niệm 10 năm."

Mẹ hỏi: "Mười năm gì?"

"Mười năm mẹ dẫn con đi chụp ảnh lần đầu ở Hà Nội."

Mẹ im một lúc. Rồi mẹ nói: "Con già rồi, không phải trẻ con nữa."

"Con biết. Nhưng mẹ vẫn là mẹ."

Mẹ cười. Mẹ ừ.

Đức Anh đặt vé máy bay cho mẹ. Đặt lịch studio. Sáng hôm đó Đức Anh ra sân bay Tân Sơn Nhất đón mẹ. Mẹ xuống, kéo một cái vali bé, trong có áo dài đỏ mẹ đã gấp cẩn thận từ Hà Nội — sợ vào đây thuê không vừa ý. Có cả một hộp bánh cốm mẹ mang vào cho con.

Hôm chụp, trời Sài Gòn hơi nóng so với Hà Nội đang vào thu. Mẹ bận áo dài đỏ, đeo chuỗi hạt trai mà bà ngoại để lại. Đức Anh cũng áo đỏ, cổ tàu, tóc vuốt ngược. Hai mẹ con đứng trước gương. Mẹ nhìn con trong gương. Con nhìn mẹ trong gương.

"Con lớn hơn mẹ tưởng."

"Con cũng không biết từ bao giờ."

Ekip mời hai mẹ con vào khung. Bấm máy. Mẹ ngồi trên ghế, Đức Anh đứng sau, tay mẹ vòng qua vai con. Chụp vài tấm. Rồi Đức Anh ngồi xuống, mẹ đứng sau, tay mẹ đặt lên vai con. Vai đảo. Tư thế đảo. Chỉ khác so với mười năm trước ở một chỗ — lần này, người chủ động là Đức Anh. Người xem ảnh cuối trên máy là Đức Anh. Người bảo mẹ đứng chếch qua một chút là Đức Anh.

Mẹ để nó làm. Mẹ không hỏi tại sao. Mẹ nhìn nó rất lâu.

Giữa buổi chụp, ekip đưa ra một concept: chiếu ảnh cũ lên tường. Bộ ảnh mười năm trước của Đức Anh — thằng bé áo hoodie, đeo thẻ học sinh, đứng trơ. Ảnh chiếu lên tường, to gấp ba người thật. Đức Anh hôm nay đứng trước ảnh của chính mình mười năm trước. Hai người trong một khung. Một người đã lớn. Một người vẫn còn mười lăm tuổi, đang cười nhẹ theo cách chú nhiếp ảnh bảo.

Đức Anh quay lại nhìn mẹ.

Mẹ đã đứng đó từ lúc nào. Mẹ nhìn cái ảnh trên tường. Mẹ không nói gì. Mẹ đưa tay lên, chạm vào khoảng tường có cái ảnh — không phải chạm vào Đức Anh bây giờ, chạm vào Đức Anh mười lăm tuổi. Mẹ rờ cái khoảnh khắc đó. Mẹ rờ cái khuôn mặt đã không còn lần thứ hai. Mẹ rờ cái tuổi của con mà mẹ đã tặng đi cho thời gian.

Mẹ không khóc. Mẹ không nói. Mẹ chỉ rờ.

Mẹ rờ lâu. Rồi mẹ rờ vào vai Đức Anh — vai thật, bên cạnh. Cái vai bây giờ cao hơn mẹ nửa cái đầu. Mẹ so sánh bằng cả hai bàn tay — một bàn tay trên ảnh, một bàn tay trên vai con. Mẹ không nói mẹ đang so sánh. Mẹ chỉ chạm.

Tay mẹ ấm qua lớp áo. Tóc mẹ vẫn thơm mùi bồ kết — cái mùi Đức Anh tưởng đã quên, giờ lại nhớ.

"Mẹ ơi."

Mẹ quay lại. "Gì?"

"Con bây giờ lớn rồi, mẹ biết không."

"Biết."

"Con đón mẹ vào, được không."

Mẹ gật. Mẹ gật. Mẹ gật.

Ekip bấm máy thêm. Mẹ kéo Đức Anh lại, ôm. Ôm kiểu của người đã từng ôm đứa con mười lăm tuổi, giờ đang ôm một thằng hai mươi lăm cao hơn mẹ nửa cái đầu. Ôm kiểu mà mẹ có thể đã không ôm lâu rồi — vì bây giờ Đức Anh đã vào Sài Gòn, về Hà Nội chỉ được mấy hôm, về là chạy đi ăn với bạn bè, tối mới về ngủ, sáng lại bay.

Mẹ ôm lâu. Mẹ không buông. Đức Anh cũng không buông.

Tối hôm đó hai mẹ con về căn hộ của Đức Anh. Mẹ vào bếp nấu cơm — mẹ không chịu để con gọi đồ ngoài, bảo "vào đây mẹ nấu cho, mẹ mang theo cả gói tôm khô rồi". Đức Anh ngồi ghế sofa, mở laptop, kiểm tra ảnh vừa chụp.

Mẹ từ bếp nói vọng ra: "Ngày đó con gầy lắm."

"Con biết."

"Giờ con mập ra rồi. Mặt tròn hơn."

"Con biết."

"Nhưng cười vẫn giống. Răng vẫn hơi khểnh."

Đức Anh không trả lời. Nó chỉ cười.

Ảnh được in ra một tuần sau. Đức Anh gửi chuyển phát nhanh ra Hà Nội cho mẹ — vì mẹ đã bay về. Tối đó mẹ gọi video, mở hộp ảnh. Mẹ coi hết một lượt. Rồi mẹ hỏi: "Chụp cái này bao nhiêu?"

"Mẹ đừng quan tâm giá. Mẹ coi có thích không."

"Mẹ thích. Nhưng chắc đắt."

"Mẹ thích là được rồi."

Mẹ im. Mẹ lật lại từ đầu. Mẹ dừng ở tấm ảnh hai mẹ con ôm nhau, sau lưng là ảnh Đức Anh mười lăm tuổi chiếu trên tường. Mẹ nhìn tấm đó lâu nhất.

"Mẹ ơi."

"Gì."

"Mẹ đẹp lắm."

Mẹ quay đi. Mẹ đi vô bếp — bếp của mẹ ở Hà Nội, Đức Anh chỉ thấy qua màn hình. Mẹ rửa chén. Nước chảy ào ào vào ống kính camera điện thoại.

Đức Anh ngồi một mình ở Sài Gòn. Nó nhìn bức ảnh trong tay. Bức ảnh chuẩn bị treo lên tường — bức mẹ vừa xem. Và mẹ bây giờ, cách đây một nghìn bảy trăm cây số, đang rửa chén trong bếp — ba khung hình cùng lúc. Ba khoảnh khắc mẹ. Mẹ hai mươi năm trước cười với con trong ảnh chiếu lên tường. Mẹ hôm nay ôm con trong ảnh mới in. Mẹ bây giờ, thật, đang rửa chén, lưng quay lại, tóc rối một chút ở đuôi, qua lens camera bị méo nhẹ.

Nó nhìn tất cả. Rồi nó cất ảnh vào hộp.

Tối đó mẹ đi ngủ sớm. Đức Anh lên sân thượng căn hộ thuê. Không đèn. Chỉ có ánh đô thị từ đường Sài Gòn dưới hắt lên. Nó nghĩ đến mười năm trước. Thằng bé mười lăm tuổi ngồi chờ mẹ đến đón ngoài cổng trường — một trường cấp ba Hà Nội, tháng mười, lá bàng bắt đầu rụng. Không có điện thoại. Chỉ có cái đồng hồ ở cổng. Mẹ muộn năm phút, thằng bé đã lo. Mẹ muộn mười phút, thằng bé đứng dậy đi tìm. Mẹ hồi đó còn đi xe máy được. Mẹ phóng tới, đội mũ bảo hiểm, cười, bảo: "Lên xe, về."

Nó nghĩ đến những buổi mẹ dắt nó đi chụp ảnh. Mẹ sửa cổ áo. Mẹ sửa tóc. Mẹ lùi ra một bước. Mẹ bảo: "Được rồi đấy." Thằng bé đứng yên. Thằng bé cười theo cách mẹ dạy.

Bây giờ đến lượt nó. Nó sửa cổ áo cho mẹ. Nó sửa tóc mẹ. Nó lùi ra một bước. Nó bấm máy. Mẹ ngồi yên. Mẹ cười theo cách mẹ vẫn cười — mẹ không học từ ai, mẹ cười kiểu của mẹ thôi.

Và nó nhận ra: điều mẹ dạy nó nhiều nhất, không phải làm gì để đẹp trong ảnh. Mà là ai là người quan trọng để mình muốn chụp lại.

Mỗi đứa con đều có hai loại ảnh với mẹ. Một loại là mẹ chụp cho mình — hồi còn nhỏ, còn đến trường, còn được đưa đón. Một loại là mình chụp cho mẹ — khi mình đã có nghề, có tiền, có vé máy bay, có thể gọi cho hãng hàng không đặt chỗ cho mẹ vào chơi. Hai loại ảnh này không thay thế được nhau. Mỗi loại đến đúng thời của nó. Và giữa hai loại, có một khoảng thời gian mà không ai đủ kiên nhẫn gọi bằng tên — khoảng thời gian đứa con đang từ "được chụp" chuyển thành "người chụp". Khoảng đó dài hay ngắn tùy đứa con. Có đứa chưa bao giờ bước qua. Có đứa bước qua rồi không nhớ. Đức Anh bước qua, và nhớ.

Mười năm trước mẹ đón. Mười năm này con đón.

"Mẹ hay mắng mình chụp nhiều quá. Nhưng nhiều bữa vẫn thấy mẹ ngồi ngắm. Ảnh không giữ mẹ lại được. Nhưng ảnh giúp con không quên được mẹ."